सामाजिक प्रतिष्ठा र सफलताको मापदण्डमा पुनर्विचारको आवश्यकता नेपाली समाजमा सफलता, योग्यता र सम्मानको निर्धारण वस्तुगत सत्यभन्दा पनि सामाजिक भाष्य, आर्थिक शक्ति र राजनीतिक वर्चस्वका आधारमा हुने गरेको छ। समयक्रमसँगै सफलताका मानकहरू परिवर्तन हुँदै आएका छन्। कुनै समय डाक्टर, इन्जिनियर र वकिल हुनुलाई सफलताको शिखर मानिन्थ्यो भने पछि सरकारी जागिर र प्रशासनिक पहुँच प्रतिष्ठाका आधार बने। पछिल्लो समय वैदेशिक शिक्षा, विदेशबाट प्राप्त आम्दानी र राजनीतिक पहुँचलाई सामाजिक प्रतिष्ठाको प्रमुख सूचकका रूपमा हेर्ने गरिएको छ। समाजशास्त्री पियरे बोरदियोको ‘सांस्कृतिक पुँजी’ सम्बन्धी अवधारणाअनुसार प्रतिष्ठा केवल आर्थिक सम्पत्तिबाट मात्र नभई शिक्षा, सामाजिक सम्बन्ध र संस्थागत मान्यताबाट निर्माण हुन्छ। पेसागत दक्षताका आधारमा चिकित्सक, इन्जिनियर वा सरकारी कर्मचारीलाई सम्मान गरिनु स्वाभाविक भए पनि, यी पेसालाई मात्र श्रेष्ठताको सार्वभौम प्रमाण मान्नु गलत रहेको विश्लेषकहरूको मत छ। यस्तो प्रवृत्तिले समाजको मूल्याङ्कन प्रणालीमा विकृति ल्याउनुका साथै प्रतिभाको विविधतालाई साँघुरो बनाउँछ। सम्पत्ति आर्जनका सन्दर्भमा पनि समाजमा स्पष्ट भिन्नता देखिन आवश्यक छ। श्रम, सिर्जना र उद्यमशीलताबाट आर्जित धन सम्मानयोग्य भए पनि, भ्रष्टाचार वा अनैतिक बाटोबाट कमाइएको सम्पत्तिलाई आदर्श मान्नु सामाजिक त्रुटि हो। महात्मा गान्धीको ‘ट्रस्टिसिप’ अवधारणाले सम्पत्तिलाई सामाजिक उत्तरदायित्वसँग जोड्न जोड दिन्छ। त्यसैगरी, विदेशमा अध्ययन वा रोजगारीलाई मात्र योग्यताको अन्तिम प्रमाण मान्ने प्रवृत्तिले स्वदेशका शैक्षिक र अनुसन्धानमूलक संस्थाहरूको प्रतिस्पर्धात्मक क्षमतामाथि प्रश्न उठाउँछ। राजनीतिक पद र पहुँचलाई पनि सफलताको उच्चतम प्रमाण मान्ने नेपाली समाजको प्रवृत्तिमाथि पुनर्विचार आवश्यक छ। निर्वाचनमा विजय प्राप्त गर्नु जनअनुमोदन भए पनि त्यो सर्वज्ञताको प्रमाण होइन। राजनीतिक नेतृत्वको वास्तविक सफलता नीति निर्माण, संस्थागत सबलीकरण र जनताप्रतिको जवाफदेहितामा निहित हुन्छ। दलगत पूर्वाग्रह र राजनीतिक हस्तक्षेपले प्रशासनिक निष्पक्षता र संस्थागत स्वायत्ततालाई कमजोर बनाउने जोखिम रहन्छ। नेपाली समाजमा विद्यमान जात व्यवस्था र ऐतिहासिक सामाजिक संरचनाले श्रमको सम्मानमा विभेद सिर्जना गरेको छ। केही पेसालाई उच्च र केहीलाई तुच्छ ठान्ने प्रवृत्तिले सामाजिक न्यायलाई कमजोर बनाएको छ। कामको प्रकृति फरक भए पनि प्रत्येक श्रमिकको मानवीय गरिमा र अधिकार समान हुनुपर्छ। समाजको प्रतिष्ठा प्रणालीलाई दक्षता, निष्ठा, सामाजिक योगदान, उत्तरदायित्व र मानवीय गरिमाका आधारमा पुनर्गठन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखिएको छ। कुनै पनि व्यक्तिको मूल्याङ्कन उसको पद वा सम्पत्तिभन्दा बढी उसको व्यावसायिक इमानदारी, ज्ञानको प्रयोग र समाजप्रतिको उत्तरदायित्वबाट गरिनुपर्छ। एक सभ्य समाजको पहिचान शक्तिशाली व्यक्तिलाई कति सम्मान गरियो भन्ने कुराले होइन, बरु कति प्रकारका योगदानलाई न्यायोचित मान्यता दिइयो र कति गरिमा सुरक्षित गरियो भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ। तसर्थ, समाजलाई पदपूजक र सम्पत्तिमुखी बनाउनुको साटो योगदानमुखी र नैतिकतामुखी बनाउनु आजको आवश्यकता हो।
Article source: Gorkhapatra National Daily | Image credit: Gorkhapatra National Daily