सराय नाचको महिमा

गणेश खनाल अर्घाखाँची, कात्तिक १२ गते – पश्चिम नेपालको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक परम्परागत सराय नाचको कार्यक्रम अर्घाखाँचीको अर्घा भगवती मन्दिरमा पूर्णिमा मेलाको अन्तिम दिन सम्पन्न भयो। कार्यक्रममा हजारौँ भक्तजन र दर्शक उपस्थित थिए। सराय नाच, जसलाई “कोजाग्रत पूर्णिमा” को अवसरमा नाचिन्छ, दसैँको टीकाको भोलिपल्टदेखि सुरु भएर पूर्णिमा नाघे सम्म चल्ने परम्परा राख्छ। अर्घाखाँची, गुल्मी, पाल्पा, प्युठान, कपिलवस्तु र रुपन्देही लगायतका पश्चिम नेपालको जिल्लाहरूमा यो नाच धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक विरासत र सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ। नाचमा खुँडा, भाला, तरबार जस्ता परम्परागत हतियार प्रदर्शन गरिन्छ, जसले युद्धकला र वीरताको स्मरण गराउँछ। अर्घा भगवती मन्दिर व्यवस्थापन समितिको अध्यक्ष सरोज भुसालले भनेका छन् कि पूर्णिमा मेलामा अर्घाखाँचीसहित गुल्मी, पाल्पा, प्युठान, कपिलवस्तु र रुपन्देहीबाट भक्तजन र दर्शकहरू आउँछन्। उनले थपे कि भारतबाट पनि दर्शनार्थीहरू आउनेछन् र मेलामा लगभग ५०,००० देखि ६०,००० भन्दा बढी भक्तजन सहभागी हुन्छन्। भुसालका अनुसार, पश्चिम नेपालमा प्रख्यात सराय नाच र अर्घाको पूर्णिमा मेलाको महत्व धार्मिक ग्रन्थ तथा विभिन्न पात्रोमा उल्लेखित छ, जसले यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक गरिमा थप बढाएको छ। सन्धिखर्क नगरपालिका–७ का अध्यक्ष तथा खाँची मन्दिर समितिका संरक्षक चुरा केसीले नाचमा प्रयोग गरिने खुँडा, भाला र तरबारले परम्परागत युद्धकला तथा वीरताको स्मरण गराउने बताउनुभयो। स्थानीय जनविश्वास अनुसार, राक्षसहरूमा सत्यको विजय पछि विजयको उत्सवस्वरूप कोतघर तथा मन्दिरमा हतियार प्रदर्शन गर्दै नाच्ने परम्परा सुरु भएको मानिन्छ। इतिहासकारहरूका अनुसार, बाइसे–चौबिसे राज्यकालदेखि नै दसैँको अवसरमा सराय नाच्ने परम्परा रहिआएको छ। कोजाग्रत पूर्णिमा दिन सराय नाच प्रदर्शन गरेर विजयादशमी अर्थात् दसैँलाई औपचारिक रूपमा बिदाइ गर्ने चलन छ। अर्घाखाँचीका पूर्वी क्षेत्रका विभिन्न कोत, अर्घा र भण्डारथुममा हुने सराय नाचले यस क्षेत्रको सांस्कृतिक पहिचानलाई जीवन्त राख्छ। यो परम्परा धार्मिक आस्था, ऐतिहासिक परम्परा र सामूहिक सहभागिताको प्रतीकको रूपमा रहेको छ र नयाँ पुस्तालाई मौलिक संस्कृतिसँग जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्दै आएको छ।

Article source: Gorkhapatra National Daily | Image credit: Gorkhapatra National Daily