हेलम्बुका ह्योल्मो

ह्योल्मो समुदाय: परिचय, संस्कृति र परम्परा सिन्धुपाल्चोक जिल्लाको उच्च पहाडी क्षेत्र हेलम्बुलाई ह्योल्मो जातिको पुख्र्यौली थातथलो मानिन्छ। आदिवासी जनजाति उत्थान राष्ट्रिय प्रतिष्ठानका अनुसार ह्योल्मो जाति नेपालका ६० सूचीकृत आदिवासी जनजातिमध्ये एक हुन्। राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार ह्योल्मो जातिको कुल जनसङ्ख्या नौ हजार ८१९ रहेको छ। यद्यपि, हेलम्बुमा ह्योल्मो जातिको कुल जनसङ्ख्याको ४० प्रतिशत मात्र बसोबास गर्दछन् भने बाँकी जनसङ्ख्या काठमाडौँलगायत इलाम, रामेछाप, चितवन, रसुवा र पाँचपोखरी गाउँपालिकालगायतका जिल्लामा छरिएर रहेका छन्। भाषा र पहिचान ह्योल्मो समुदायका ९८ प्रतिशत मानिसले आफ्नो मातृभाषा बोल्ने गर्दछन्। उनीहरू साम्बोटा लिपिको प्रयोग गर्छन् र आफूलाई ‘ह्योल्मो’ वा ‘योल्मोपा’ भनी चिनाउन रुचाउँछन्। ‘ह्योल’ को अर्थ हिमालले घेरेको र ‘मो’ को अर्थ देवी भन्ने बुझिन्छ। उनीहरू महायानी बौद्ध सम्प्रदायका अनुयायी हुन्। भौगोलिक निकटताका कारण ह्योल्मो जातिको जीवनशैली, संस्कार र संस्कृतिमा शेर्पा र तामाङ समुदायको प्रभाव देखिन्छ। परम्परागत पोसाक ह्योल्मो पुरुषहरू परम्परागत रूपमा ‘छ्यूवा’ (बख्खु) लगाउँछन्, जसभित्र ‘खेन्जेर’ नामक सेतो नरम पोसाक लगाइन्छ। खुट्टामा ‘स्यहोम्बा’ नामक छालाको जुत्ता र टाउकोमा ‘उस्या’ टोपी लगाउने चलन छ। महिलाहरूले पनि बख्खुको साथमा ‘होन्ज्यू’ (चोलो) र विवाहित महिलाले ‘पाङदेन’ (धर्के एप्रोन) लगाउने गर्दछन्। सामाजिक संरचना र ‘ह्युलठिम’ ह्योल्मो समाजमा ‘ह्युलठिम’ (गाउँको कानुन) नामक प्रथाजनित स्वशासन प्रणालीको अभ्यास गरिन्छ। यस प्रणालीमा लामा (धार्मिक गुरु), गोवा (सामाजिक अगुवा) र चिवा (गाउँलेद्वारा चुनिएका प्रतिनिधि) को भूमिका महत्त्वपूर्ण हुन्छ। ह्युलठिम अन्तर्गत नै ल्हाठिम (देवताको कानुन), क्षेठिम (धर्मको कानुन), पेठिम (परम्परागत कानुन) र ग्येलठिम (राज्यको कानुन) को पालना गरिन्छ। चाडपर्व र संस्कार ह्योल्मो समुदायले सोनाम ल्होसारलाई नयाँ वर्षको रूपमा धुमधामका साथ मनाउँछन्। यसबाहेक छ्हेच्यू (दशमी), न्यूङने (उपवास पूजा), छोग पूजा र नाहारा पर्व उनीहरूका प्रमुख सांस्कृतिक उत्सव हुन्। विवाह संस्कारमा मागी र प्रेम दुवै प्रचलनमा छन्। विवाहमा सिन्दूर र दाइजोको चलन छैन, बरु लामाको उपस्थितिमा मन्त्रोच्चारण र घिउको टीका लगाउने परम्परा छ। मृत्यु संस्कार ह्योल्मो समुदायमा मृत्यु संस्कार महायानी बौद्ध परम्पराअनुसार गरिन्छ। मृत्युपछि लामाद्वारा साइत हेरेर शवको अन्त्येष्टि गरिन्छ। शव जलाउने क्रममा ग्यालिङ, काङलिङ, ढ्याङ्ग्रो र झ्याम्टा बजाउँदै धार्मिक विधि पूरा गरिन्छ। मृत्युको ४९ औँ दिनमा ‘घेवा’ र वर्ष दिनमा ‘याङ्ज्यु’ (वार्षिक पूजा) गरेपछि अन्त्येष्टि संस्कारको चक्र पूरा हुने विश्वास गरिन्छ। शिशु जन्मिएपछि लामाद्वारा नामकरण गर्ने र साङ (चोख्याउने) कार्य गर्ने परम्परा पनि यस समुदायमा कायमै छ।

Article source: Gorkhapatra National Daily | Image credit: Gorkhapatra National Daily